Maj 262016
 

Punkt wyjścia – Wieś Zamysłów

Dawna wieś Zamysłów (obecnie dzielnica Rybnika) zlokalizowana była na trakcie łączącym miasta Rybnik oraz Wodzisła Śląski. Naszym punktem zaczepienia w niniejszym artykule jest miejsce zwane dawniej jako Florian, utożsamiane z samym Zamysłowiem, a jednak w rzeczywistości funkcjonujące jako osobna osada (co potwierdzają akta gruntowe). Zaznaczona na mapie Johanna Wolfganga Wielanda z 1736 roku wskazuje, że istniała na pewno wcześniej. Dzisiaj ten rejon znajduje się w granicach rybnickiej dzielnicy Zamysłów, a nazywany jest Wrzosami.

Folwark Florianshof

Pozostałości po folwarku zlokalizowane są kilkadziesiąt metrów od ulicy Niedobczyckiej. Znajdziemy tam opuszczony dworek właściciela majątku Florianshof. Zabudowania znajdujące się obok budynku według opowiadań miejscowych również były częścią gospodarstwa.

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Majątek ten istniał w roku 1784 na co wskazuje starodruk „Beyträge zur Beschreibung von Schlesien” (autor Zimmermann, Friedrich Albert). Jak podaje Pani Ewa Kulik liczył około 800 morgów użytków rolnych. Ciężko stwierdzić czy rozchodzi się o dużą morgę pruską (0,5673 ha) czy małą (0,2553 ha) – przypuszcza się, że posiadłość w latach trzydziestych XX wieku mogła mięc powierzchnię około 200 ha co wskazywałoby na małą morgę pruską. Mimo wszystko klasyfikowało to Floarianshof jako jeden z większych majątków na Zamysłowie (o ile nie największy), choć mowa tutaj o Zamysłowie który rozumimy współcześnie (ze względu na granice dzielnicy). Prawdopodobnie był też jednym z 19 folwarków dominium rybnickiego.

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

W latach czterdziestych XIX wieku zarządzanie folwarkiem powierzono Emanuelowi Langerowi. Kolejnym użytkownikiem od lat pięćdziesiątych do osiemdziesiątych XIX wieku był Teodor Jaenicke. W 1886 roku pruski oficer Fryderyk Holewa z Gliwic podjął zobowiązania w wysokości 28 500 marek – co oznaczałoby przejęcie majątku królówskiego w ręce prywatne. Podaje się, że to on rozbudował dwór mieszkalny (nazywając go „Zamislauer Schloss„) i zabudowania gospodarcze. Budynek co prawda musiał się wyróżniać na tle niskich budowli ale czy aby na tyle aby utożsamiać go z nazwą „Schloss” (w polskim tłumaczeniu – zamek/pałac)? Kolejnym właścicielem był Antonii Wodarz ze Szczytów, który odkupił majątek od F. Holewy za 23 850 marek. Niestety Wodarz nie radził sobie z prowadzeniem zakupionego gospodarstwa, co zapoczątkowało rozłożoną w czasie wyprzedaż gruntów majątku.

W opracowaniu „Dzieje Zamysłowa dzielnicy Rybnika” podano, że nie udało się potwierdzić Francoszka jako dzierżawcy lub właściciela folwarku (podawanego jako jednego z pierwszych), a miał nim być około połowy XIX wieku.

Czy duży folwark Florianshof dawał zatrudnienie miejscowym chłopom? Tymczasowe w okresie intensywnych prac polowych na pewno tak. Jednak czy możemy mówić o stałym zatrudnieniu? Wydawało by się, że rówinież tak. Natomiast materiały źródłowe mówią nieco inaczej. Według niemieckich urzędników i ksiąg Urzędu Stanu Cywilnego, ludność Florianshof była odrębną społecznością. Część z nich pochodziła z różnych miejscowości i tylko tymczasowo zamieszkiwała folwark. Ciężko powiedzieć czy któryś z mieszkańców Zamysłowia był stałym pracownikiem, podejrzewa się jednak, że gospodarstwo nie było brane pod uwagę jako potencjalne miejsce stałej pracy.

Na początku XX wieku (w latach 1902 – 1908) nastąpiła parcelacja i wyprzedaż majątku. Nabywali je gospodarze z Zamysłowa oraz Niedobczyc. Sam dworek natomiast został wykupiony przez zarząd kopalni Romer-Grube (KWK Rymer).

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

To co dziś pozostało to podpiwniczony budynek dworu mieszkalnego. Zbudowany na planie prostokąta z cegły oraz kamienia. Otynkowany z dachem dwuspadowym. Piętrowy z użytkowym poddaszem, a wejście do środka prowadzi przez umiejscowioną po zachodniej stronie przybudówkę.

W 2012 roku budynek ten został wystawiony na sprzedaż. Wstępna cena oszacowana została na 500 000 złotych. Mamy jednak rok 2016, a w jego otoczeniu nie zmieniło się praktycznie nic. Prócz rozrastającego się w okolicy osiedla domków rodzinnych, budowla stoi w stanie praktycznie „nienaruszonym”. Niszczeje pomimo swojego uroku „tamtych” lat i bogatej, nieco tajemniczej historii.

PS. Niestety w kwestii wielu potencjalnych faktów jesteśmy zmuszeni w używaniu słowa „prawdopodobnie”. Litaratura jest skąpa w informacje dotyczące dzielnicy Zamysłów jak i samego folwarku Florianshof. Nawet ona wielokrotnie zaznacza prawdopodobieństwo wystąpienia pewnych zdarzeń, a nie ich pewność.

W moim artykule mocno posiłkowałem się dwoma publikacjami rybnickiego Muzeum, które podaje na samym dole.

Florianshof na starych mapach

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Zamislau Florianshof na mapie z 1803 roku.

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Zamislau Florianshof na mapie z 1810 roku.

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Zamislau Florianshof na mapie z 1827 roku.

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Zamislau Florianshof na mapie z 1893 roku.

Dworek od zewnątrz

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Wnętrze dworku

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów FolwarkRybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów FolwarkRybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów FolwarkRybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów FolwarkRybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Rybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów FolwarkRybnik Zamislau Florianshof - Rybnik Zamysłów Folwark

Wszystkie zdjęcia zostały wykonane w lutym 2016 roku.

Źródło:
1. „Zeszyty Rybnickie nr 10 – Dzieje Zamysłowa, dzielnicy Rybnika”, 2011, Ewa Kulik,
2. „Zeszyty Rybnickie nr 9 – Historia gospodarcza Rybnika i powiatu rybnickiego w XIX i XX wieku”, 2010, praca zbiorowa pod redakcją Dawida Kellera
3. Pałace Śląska, Katalog zabytkowych rezydencji

Opracowanie: Adrian Piętka (oryginał opublikowany na: jestemadrian.pl – Zamysłów Folwark Florianshof).

Cze 092015
 

Nad potokiem o nic nikomu nie mówiącej nazwie Wierzbnik znajdowała się huta szkła. Jeśli dopowiem, że to miejsce znajdowało się na Białym Dworze to niektórzy skojarzą to miejsce z Rudami i przysiółkiem o tej samej nazwie. Prawda o tym miejscu jest jednak bardziej skomplikowana.

To miejsce pierwotnie się nazywało Zawadą – średniowieczne miejsce, w którym miała powstać karczma na prawie niemieckim. Czy powstało? – na razie tego nie wiemy. Jednak okruch historii związanej z działalnością w tym miejscu zachował się w nielicznych dokumentach – średniowiecznych, a później z XVI i XVII wieku.

Biały Dwór na mapie z atlasu "Krieges-Carte von Schlesien" sporządzonym przez Christiana von Wrede. Kołem zaznaczono Zawadę, strzałki wskazują szyby po eksploatacji rudy żelaza. (fot arch. Jan Gąsior)

Biały Dwór na mapie z atlasu „Krieges-Carte von Schlesien” sporządzonym przez Christiana von Wrede. Kołem zaznaczono Zawadę, strzałki wskazują szyby po eksploatacji rudy żelaza. (fot. arch. Jan Gąsior)

Problem umiejscowienia Białego Dworu wynika z dziwnego podziału powojennego. Ważny folwark na Białym Dworze, który stał się wzorcowo prowadzonym gospodarstwem księcia raciborskiego – godnego spadkobiercy pracowitych cystersów z Rud – należy obecnie do powiatu gliwickiego, a leży na terenie wsi Bargłówka. Dlaczego? Należałoby zapytać ówczesnych decydentów.

Powszechnie przyjmuje się, że jedną z wsi należących do cystersów była wspomniana Zawada. Jednak żaden historyk nie lokalizuje Zawady właśnie tutaj. Również Zawada wspomniana w dokumentach z XIII wieku związana jest ze Stanicą. Właśnie tutaj trzykrotnie wspomniana w XIII i XIV wieku karczma na Zawadzie miała powstać, a później zaś była remontowana i odbudowywana. Wielokrotnie jest wspomniana w XV, XVI i XVII wieku w dokumentach archiwalnych z Wrocławia i Raciborza.

Obecna szosa Rudy (obok kościoła cmentarnego św. Magdaleny, który powstał dopiero około 1683 roku) została wytyczona dopiero pod koniec XIX wieku. Pierwotna droga prowadziła przez Modry (Niebieski) Mostek (obecnie w parku za kościołem) w dwóch kierunkach – na Zawadę oraz w kierunku nieistniejącego już młyna paszkowego.

Nazwa Zawada mówi, że to miejsce znajdowało się za wodą, czyli średniowieczną Staniczką lub Stanicką Wodą (do dzisiaj miejscowi tak zwą ten potok). Wierzbnik, poza tablicą przy szosie – nie jest znany nikomu. Nazwa ta została wymyślona wbrew tradycji.

Folwark Biały Dwór na mapie Situations Plan von dem Dominial Grunde zu Weisshof (Archiwum Państwowe Raciborska Komora Książęca)

Właśnie w tym miejscu na początku XVIII wieku, przy Zawadzie powstała huta szkła. Cystersi sprowadzili niemieckojęzycznych majstrów szklarskich o nazwisku Greiner z Bohemii (Czech), aby założyli hutę szkła. Dowiadujemy się tego z ksiąg parafialnych. Antonii i Gregorowi Greiner rodzą się dzieci. Niestety wskutek zawieruchy wojennej w 1740 roku rodzina Greiner wyprowadziła się do Leszczyn (w tym miejscu powstała później kolonia frydrecjańska – Rzędówka). Rodzina Greiner sprzedała cystersom miejsce po hucie szkła.

Rudzkie księgi parafialne nazywają to miejsce Szklarnią (od szkła, czyli huty szkła). Jednak spotykamy wymiennie nazwy Szklarnia – Alba Villa, czyli Biały Dwór oraz Zawada. To dowodzi ewidentnie, że w miejscu średniowiecznej karczmy na Zawadzie najpierw powstała huta szkła (przetrwała do 1740 roku), a później gorzelnia i bielarnia. Opat cysterski August Renner widząc białe mury nowego folwarku (gospodarstwa rolnego) kazał nazwać to miejsce właśnie Białym Dworem.

I tak lata mijały i mamy obecny stan. Perełka budynku gorzelni, która korzystała ze źródlanej wody z pobliskiego lasu (zachowały się dwie studnie) służyła po wojnie za za siedzibę dla Państwowego Gospodarstwa Rolnego (PGR). Niestety obecnie nikt nie ma szacunku do przeszłości, co widać na zdjęciu. A sama huta szkła dała początek bielarni – budynki za wodą, przed folwarkiem (dworem).

 

Współczesny wygląd zabudowań folwarku "Biały Dwór" (fot. Marek Thiel)

Współczesny wygląd zabudowań folwarku „Biały Dwór” (fot. Marek Thiel)

Współczesny wygląd zabudowań folwarku "Biały Dwór" (fot. Marek Thiel)

Współczesny wygląd zabudowań folwarku „Biały Dwór” (fot. Marek Thiel)

Współczesny wygląd zabudowań folwarku "Biały Dwór" (fot. Marek Thiel)

Współczesny wygląd zabudowań folwarku „Biały Dwór” (fot. Marek Thiel)

Pozostałość po studni folwarku "Biały Dwór" (fot. Henryk Postawka)

Pozostałość po studni folwarku „Biały Dwór” (fot. Henryk Postawka)

 

Jest to pierwsza próba uporządkowania dziejów cystersów i przemysłu na tych terenach.

Zapewne nikt nie zdaje sobie sprawę z tak bogatej historii tego miejsca. Powyższy artykuł jest wstępem do poruszanych kwestii. Moją wiedza na ten temat zawdzięczam wielu osobom, szczególnie: Lucjanowi Durszlagowi, Marianowi Franeckiemu oraz Evie Herich.

Henryk Postawka